Nơi tận cùng Tổ quốc, Cà Mau vươn mình ra biển khơi như một cánh chim trời, mang theo vẻ đẹp hoang sơ và những câu chuyện mưu sinh thầm lặng. Giữa mênh mông sóng nước, có một nghề nghiệp đặc biệt, gắn liền với những căn chòi nhỏ treo lơ lửng trên biển. Đó là nghề “đáy hàng khơi” và những con người được gọi thân thương là “bạn chòi” – những người canh giữ dòng chảy sự sống, đối mặt với hiểm nguy mỗi ngày để mang về hạt gạo cho gia đình.
“Biệt giam” giữa trùng khơi: Cuộc sống của những người gác đáy
Mỗi chuyến đi ra khơi là một lần thử thách ý chí và sự bền bỉ của người ngư dân Cà Mau. Nơi đây, nghề “đáy hàng khơi” đã trở thành một nét đặc trưng của vùng đất cực Nam. Hàng ngàn miệng lưới được giăng mắc, cố định bằng những cây cột sừng sững giữa biển, cách xa đất liền hàng chục hải lý. Trên mỗi cột lưới ấy, một căn chòi nhỏ bé, đơn sơ được dựng lên, trở thành tổ ấm tạm bợ và cũng là “ngục thất” bất đắc dĩ của những người “bạn chòi”.
Công việc của những người bạn chòi không chỉ đơn thuần là canh giữ lưới. Họ còn phải ngày đêm lắng nghe hơi thở của biển cả, quan sát con nước ròng chảy để quyết định thời điểm buông hay kéo lưới, sao cho mẻ cá được bội thu nhất. Thế nhưng, cuộc sống tù túng trong căn chòi “xoay mình là đụng vách” chẳng thấm vào đâu so với những hiểm nguy luôn rình rập, đe dọa đến tính mạng. Ông Nguyễn Thành Tài, một ngư dân lão làng ở thị trấn cửa biển Cái Đôi Vàm (H.Phú Tân, Cà Mau), khẽ dặn dò, rằng chớ nên gợi lại những chuyện không may mắn khi nhắc đến bạn chòi. Bởi lẽ, “đi biển đừng nói tới tai nạn. Nhất là mấy ông bạn chòi, nói tới rủi ro là người ta sợ…”, ông Tài tâm sự.
Lằn ranh sinh tử: Những hiểm nguy rình rập trên biển
Giữa biển cả mênh mông, bạn chòi sống như thể bị “biệt giam”, đối mặt với vô vàn rủi ro mà nhiều khi ngay cả người thân biết tin cũng phải giấu đi. “Kiếm bạn bây giờ khó lắm. Nghề khắt khe quá mà, nên rất nhiều người sợ”, ông Tài ngậm ngùi nói. Quả thật, mạng sống của những bạn chòi thường xuyên ở trong thế “năm ăn, năm thua”. Nhiều năm qua, không ít tin tức về những tai nạn thương tâm trên vùng biển Tây Nam, mà chủ yếu là rủi ro té biển, đã khiến không ít ngư dân phải rùng mình, e ngại khi nhắc đến nghề này.
Nguyễn Nhật Hiện (40 tuổi, ngư dân xã Khánh Hải, H.Trần Văn Thời, Cà Mau) không giấu được sự sợ hãi khi được hỏi về nghề bạn chòi: “Mình đi tàu nếu có chuyện gì còn chạy vào đất liền, cặp vào đảo. Còn sống trên chòi giữa biển có chuyện gì thì lãnh đủ”. Cảm giác bất lực khi không có đường thoát, không có chỗ trú thân giữa trùng khơi thật sự là một nỗi ám ảnh dai dẳng. Những người đàn ông gắn bó với biển cả như anh Trần Minh Hơi (38 tuổi, quê Trà Vinh) cũng chỉ biết cười trừ trong làn khói thuốc, khi chúng tôi hỏi về sự vất vả: “Cũng vì miếng cơm manh áo thôi chú à. Ở đâu có nghề làm ra tiền thì có người làm thôi”. Anh Hơi xua tay, lắc đầu: “Vất vả kiếm cơm thì nhằm nhò gì. Té biển mới sợ chứ…”.
Khi thiên tai và nhân tai vây hãm: Những câu chuyện không thể quên
Những nụ cười gượng gạo ấy che giấu bao nhiêu nỗi sợ hãi, bao nhiêu câu chuyện ám ảnh mà họ đã từng chứng kiến. “Mới tháng trước, mấy ông tàu cá chạy ẩu thế nào tông thẳng vào hàng đáy, có thằng bạn ngủ trên chòi không kịp trở tay, trôi mất!”, anh Hơi kể, giọng tỉnh rụi nhưng lại khiến người nghe không khỏi chột dạ. Dường như anh đã quen với sự khắc nghiệt ấy, luôn trong tâm thế sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy có thể ập đến bất cứ lúc nào.
Tai nạn từ những va chạm tàu bè chỉ là một phần nhỏ trong muôn vàn rủi ro. Giông lốc làm sập chòi mới chính là nỗi lo thường trực, ám ảnh lớn nhất của những bạn chòi. Hầu như năm nào cũng có người tử nạn vì chòi sập. Tuy nhiên, sự kiện tháng 11 năm 2009 đã trở thành vết sẹo khó phai mờ. Chỉ một trận mưa giông đã cuốn phăng gần 450 miệng đáy của người dân ba xã Tam Giang, Tân Ân và Rạch Gốc (H.Ngọc Hiển). 67 bạn chòi rơi xuống biển, may mắn thay, nhờ sự ứng cứu kịp thời của chính quyền địa phương và bộ đội biên phòng, 65 người đã được tìm thấy và đưa vào bờ an toàn.
“Lốc xoáy thì mình còn đề phòng được. Sợ nhất là nửa đêm bị tàu đâm, đang ngủ không phản ứng kịp là chết như chơi”, bạn chòi Huỳnh Quốc Tuấn thổ lộ. Tàu cá, tàu buôn đâm vào đáy hàng khơi là những tai nạn vẫn xảy ra định kỳ trên vùng biển Cà Mau. Anh Tuấn kể về trường hợp một hàng đáy gần đảo Hòn Khoai bị tàu buôn tông trúng, các bạn chòi bị hất văng xuống biển. May mắn có tàu đánh cá gần đó ứng cứu, nhưng không phải ai cũng có được may mắn ấy. “Nhiều trường hợp xấu số thì cũng chịu thôi anh à. Như thằng bạn tôi cũng rơi xuống biển mất tích tới giờ…”, anh Tuấn ngậm ngùi.
Miếng cơm giữa sóng gió: Nỗ lực mưu sinh và sự sẻ chia
Dẫu hiểm nguy là thế, những người bạn chòi vẫn bám biển, bởi đó là “miếng cơm manh áo” của họ và gia đình. Thu nhập của bạn chòi thường không theo lương cố định mà ăn chia theo số lượng miệng đáy. Cứ mỗi sáu miệng đáy đổ được, bạn chòi sẽ được chia một miệng. “Nếu trúng thì cũng được năm, ba trăm ngàn một ngày. Nếu thất thì vợ con trong đất liền phải mượn nợ thôi anh”, bạn chòi Quách Phi trải lòng về sự bấp bênh của nghề.
Để đảm bảo an toàn phần nào cho những người bạn chòi, các chủ đáy thường xuyên cập nhật thông tin thời tiết. Khi dự báo có sóng cấp 4, cấp 5, tàu trong đất liền sẽ lập tức ra đón bạn chòi vào bờ. Ông Nguyễn Thành Tài khẳng định: “Sóng cấp 4, cấp 5 là chúng tôi cho bạn chòi vô bờ rồi”. Tuy nhiên, không phải mọi bất trắc đều có thể lường trước. “Khi tai nạn xảy ra thì mạng sống của bạn chòi là năm ăn năm thua”, ông Tài thừa nhận.
May mắn thay, với sự phát triển của công nghệ, điều kiện liên lạc giữa biển và đất liền đã tốt hơn. Ông Lý Hoàng Tiến, Bí thư Đảng ủy xã Đất Mũi (H.Ngọc Hiển) – địa phương có nhiều người dân làm nghề đáy hàng khơi, cho biết: “Nhờ điều kiện liên lạc tốt hơn như bệnh hoạn, hay biển động, gió lốc… thì ngoài biển cũng thông tin vào để đất liền ứng cứu”. Dù vậy, ông cũng không khỏi trăn trở: “Tuy nhiên, những tai nạn rình rập thì không nói trước được. Mà bạn chòi là nghề dễ bị rình rập nhất”. Mỗi người bạn chòi là một câu chuyện về sự dũng cảm và kiên cường, nơi họ đặt cược mạng sống vào từng con sóng, từng mẻ lưới, để viết nên khúc ca mưu sinh đầy gian truân giữa lòng biển cả Cà Mau.